waargaatheteigenlijkover.nl

We are not · Whitepaper

We are
not carrying
complexity

Plat geslagen

Waarom systeemverandering begint bij wat we kunnen dragen

Popke Rein Munniksmawearenot.com18 november 2026
Download de pdf 8 p. · 744 kB
Luchtfoto van een kanaal langs strak verkavelde akkers en een bosrand in Nederland

Nederland · Foto Naf Naf / Unsplash

De kern

Een vraagstuk met heel veel oorzaken die door elkaar lopen, en een afloop die niemand kent. Zoiets knippen we op.

We zoeken de ene oorzaak of het ene getal dat zegt hoe het gaat. Dat doet iedereen, en meestal met goede redenen. Het gaat mis als die vereenvoudiging wordt doorgegeven en niemand er meer bij zegt dat het een vereenvoudiging is.

Dan wordt de opgeknipte versie van de één, de werkelijkheid van de ander.

Een vuistje slaat witte vraagtekens op een rij plat; twee liggen al plat, twee staan nog

1 · Overzichtelijk

We maken het overzichtelijk

Zonder vereenvoudiging kunnen we niet denken, laat staan besluiten.

Een wit vraagteken in gelijke plakjes gesneden en netjes op een rij gelegd, met een mes ernaast

Elke vereenvoudiging wordt voor iemand gemaakt.

{{m.who}}

{{m.why}}{{m.ref}}

Het misgaan zit in het doorgeven

Een vereenvoudiging wordt een vergissing als ze verder gaat zonder afzender.

Dus zonder dat iemand erbij zegt dat ze gemaakt is, door wie en wat ze weglaat. Dan neemt het getal de plaats in van wat het moest meten.

Inside out, outside in

Wat binnen gebeurt, krijgt buiten een vorm, en die vorm werkt weer terug op wat we binnen beleven.

Angst en zorg om een ander zijn inside out. Het formulier is outside in.

2 · De bestuurstafel

Aan een bestuurstafel krijgt de opgeknipte versie een vaste vorm

De behoefte aan houvast wordt een projectplan, het ongemak bij niet-weten een indicator op een dashboard.

Ik heb dat van dichtbij gezien, als programmamanager van de Zeeuwse Zorg Datacoalitie. In mijn essay Iets beters is altijd anders beschreef ik hoe we de regionale transformatie van zorg en welzijn hadden vastgezet in KPI's, fte's en outcome-metingen2.

Schijnzekerheid noemde ik dat, de rust van houvast en niet die van richting. En ik deed er zelf aan mee.

Een bestuurder zit in het midden

{{a.who}}

{{a.what}}

Ronald Heifetz zag dat we van mensen met gezag vooral antwoorden verwachten. Sommige vraagstukken vragen om leren en aanpassen. Volgens hem gaat leiderschap het vaakst mis als we die behandelen als een technisch probleem met een bekende oplossing3.

Dat is platslaan, in andere woorden.

Luchtfoto van een rotonde tussen akkers bij Maastricht

2 · De cirkel

Zo draait er een cirkel

Staat het dashboard op groen, dan lijkt het probleem onder controle, en waarom zou je dan nog verder kijken?

Maastricht · Foto Ties Rademacher / Unsplash

{{c.n}}

{{c.t}}

Wat niet in de vakjes past, wordt ruis. Wie toch op het geheel wijst, maakt het beeld onrustig en is al snel de lastige.

Joss Colchester schreef al in 2019 dat systemen zich van nature verzetten tegen diepe veranderingen4.

Een deel van dat verzet zit in deze cirkel. Dus in ons.

Twee rijen met wier begroeide paalhoofden op het strand in Zeeland, bij laag water

3 · Puntoplossingen

Een punt­oplossing maakt elk stuk beter en laat het geheel zoals het was

Het gedrag van een systeem ontstaat uit de verbanden tussen de onderdelen.

Zeeland · Foto Rijk van de Kaa / Unsplash

In 1956 goot de Britse cyberneticus W. Ross Ashby dit in een wet, de wet van de vereiste variëteit. Wie een ingewikkeld systeem wil sturen, heeft volgens die wet minstens zoveel mogelijkheden nodig als dat systeem zelf heeft5.

Met alleen een gaspedaal kom je niet door een bochtige weg.

Platslaan haalt juist mogelijkheden weg uit de manier waarop we kijken en sturen.

Op elke trede

Hoe hoger je komt, hoe groter het effect

{{stepText}}

Een witte trap met op elke trede een platgeslagen vraagteken; hoe hoger de trede, hoe groter het platte vraagteken

Twee kanten op

Schuld verdampt dan misschien, aanspreek­baarheid niet.6

Iedereen ontvangt vereenvoudigingen en geeft ze door. De politiek filosoof Dennis Thompson beschreef in 1980 hoe verantwoordelijkheid verdampt als veel handen aan een besluit meewerken.

Wie in de vereenvoudiging van een ander werkt, ziet als eerste wat ze weglaat, en mag de maker vragen waarom. Die vraag mag naar boven en naar beneden.

Maar

Wie de kaders van anderen bepaalt, krijgt haar vaker en zwaarder, en kan haar niet afdoen als een persoonlijke kwestie.

4 · Systeemdenkers

Het tekort aan systeem­denkers is geen gewone personeels­kwestie

Begin november meldde Dutch IT Channel dat de internationale Systems Workforce Summit in Delft unaniem de Delft Systems Declaration had aangenomen. Van de dertien aanbevelingen weegt er één het zwaarst. Topbestuurders moeten het tekort aan systeemdenkers tot strategische prioriteit maken. Peter Wennink, jarenlang de topman van ASML, noemde dat tekort "geen gewone personeelskwestie"7.

De verklaring

Systeemteams moeten volgens de deelnemers echte invloed krijgen, met een eigen plek in de organisatie en mede­verantwoordelijk­heid voor het resultaat.

Wat er niet in staat

Wat bestuurders zelf moeten kunnen dragen om die plek te laten werken.

Zonder dat draagvermogen verwacht ik dat systeemteams vertalers worden.

Ze brengen het geheel dan terug tot puntoplossingen die in de structuur passen, ook als hun invloed op papier goed geregeld is.

De spiegelende gevel van Depot Boijmans Van Beuningen in Rotterdam, met de stad en de bomen erin weerspiegeld

Depot Boijmans Van Beuningen, Rotterdam · Foto Micheile Henderson / Unsplash

5 · Jezelf

Je kunt het systeem niet veranderen zonder jezelf te veranderen

Gregory Bateson, geciteerd door Joss Colchester1

We staan niet buiten het systeem dat we willen veranderen. We zitten erin.

De blinde vlek van leiderschap

De innerlijke plek van waaruit we handelen.

We weten veel over wat leiders doen en hoe ze het doen, schrijft Otto Scharmer, maar weinig over die plek. Twee leiders die in dezelfde omstandigheden hetzelfde doen, kunnen daardoor heel andere uitkomsten bereiken8.

Een algemeen principe

Een systeem verandert niet verder dan de complexi­teit die we samen kunnen dragen.

Hoe meer jij de kaders van anderen bepaalt, hoe zwaarder jouw deel weegt.

Voor mij is dit wat ik in de praktijk zag, breder getrokken.

6 · Dragen

Hoe doen we het dan wel?

Wat moet groeien, is hoeveel complexiteit we kunnen dragen

Dragen betekent hier niet dat je meer kunt tillen. Het betekent dat je opknipt om te kunnen handelen en het geheel toch niet uit het oog verliest.

Een ronde tafel met stoelen in een lichte kamer; in het midden staat een vraagteken rechtop, het vuistje ligt neergelegd

Het begint met een moment dat iedereen kent

Niemand weet hoe het verder moet, het wordt even stil, en dan zegt iemand

"Zullen we het concreet maken?"

Er gaat opluchting door de kamer. Dat is het moment om de vraag open te laten, ook als je hem liever gelijk had beantwoord. Wie de tafel voorzit, bepaalt of de hele tafel dat volhoudt.

Het werk binnen is pas gedaan als buiten iets anders gaat lopen. Een vraag om zekerheid die je terugstuurt, een rapportage die verdwijnt.

Aan elke tafel past dezelfde toets

Wat vraag ik van een ander dat hem dwingt plat te slaan?

Draagvermogen kun je wel zien

Aan tafel

{{g}}

De Oosterscheldekering van bovenaf: de weg en de pijlers, het water stroomt in kolken door de open schuiven

Systeemdenkers blijven verbanden zien die anderen kwijtraken.

Wat zij zien, komt alleen binnen als je weet wat je zelf het liefst platslaat.

Bespreek dat met elkaar. Zo groeit wat we samen kunnen dragen.

Oosterscheldekering, Vrouwenpolder · Foto Thijs / Unsplash

Lees de whitepaper in zijn geheel

Plat geslagen · pdf, 8 pagina's

Download de pdf 744 kB

Meer publicaties

Waar gaat het eigenlijk over?

Essays en whitepapers die tot nadenken stemmen en de geijkte manier van denken onderzoeken.

Alle publicaties